Beeld als levende kracht

Tussen Sahara en diaspora

In veel Afrikaanse samenlevingen is een beeld geen voorstelling, maar een kracht die werkt. Dat geldt vooral voor het uitgestrekte gebied ten zuiden van de Sahara, waar beeld, ritueel en gemeenschap nauw met elkaar verweven zijn.
Onder Afrikaanse kunst verstaan we daarom doorgaans de kunst die in dit deel van het continent is vervaardigd. Ten noorden van de woestijn ontwikkelde zich vooral islamitische kunst, met een eigen beeldtaal waarin architectuur, kalligrafie en ornament de boventoon voeren.
Afrika is geen stilstaand cultuurblok, maar een continent met een enorme rijkdom aan volken, talen en religieuze tradities. Wat deze kunst verbindt, is niet één stijl, maar een houding. Kunst staat hier zelden los van het leven. Zij is geen object dat alleen wordt bekeken, maar een drager van kracht, een middel tot verbinding, een tastbare aanwezigheid in de gemeenschap. Beelden worden gedragen, aangeraakt, besprenkeld en bewogen. Ze zijn niet alleen zichtbaar, maar ook werkzaam.
Veel Afrikanen uit het deel van het continent ten zuiden van de Sahara kwamen tijdens de slavenhandel op het Amerikaanse continent terecht, de zogenoemde Afrikaanse diaspora. Ook de kunst van hun nakomelingen kan in bredere zin onder Afrikaanse kunst worden geplaatst, bijvoorbeeld in het Caribisch gebied. Tegelijkertijd kun je discussiëren of deze kunst, door de vermenging met nieuwe invloeden en omstandigheden, niet een eigen categorie vormt. Juist in die spanning zie je hoe beeldtradities zich kunnen verplaatsen, veranderen en toch herkenbaar blijven.

Materiaal, ritueel en gemeenschap

De kunstvoorwerpen die men maakte van natuurlijke materialen zoals hout en steen, werden gebruikt tijdens rituelen en ceremoniën, om voorouders te eren, om de vruchtbaarheid te bevorderen, om een goede oogst te vragen of om het goddelijke koningschap te ondersteunen. We noemen dit de traditionele Afrikaanse kunst, terwijl we de kunst die men tegenwoordig vervaardigt, de hedendaagse Afrikaanse kunst noemen. Overigens is dit een ‘hedendaagse’ kunstvorm waarin je veel traditionele sporen kunt terugvinden. Daarbij helpt het om te beseffen hoe groot de diversiteit aan volken en talen is in Afrika, met als gevolg dat er ook een grote variëteit aan kunstuitingen bestaat.

Zelfs in een ogenschijnlijk eenvoudig gebruiksvoorwerp kan een lange traditie schuilgaan. De aardekleuren verwijzen naar land en oorsprong. De kralen brengen ritme in het oppervlak, bijna als een visuele echo van zang en dans. Hier zie je hoe ambacht en esthetiek samenvallen.
Toch zijn er ook overeenkomsten te vinden, vooral in de traditionele kunst. Opvallend is de eenvoud van veel voorwerpen, niet als een gebrek, maar als een vorm van concentratie. Veel stammen gingen ervan uit dat kunstuitingen magische of spirituele krachten bezaten. In die zin is dit kunst die niet op afstand staat, maar ingrijpt in het leven. Een beeld kan beschermen, een masker kan bemiddelen en een voorouderfiguur kan een voelbare aanwezigheid schenken. 
Juist die directe kracht, het samengaan van vorm en betekenis, werd een belangrijke inspiratiebron voor westerse kunstenaars, waaronder Vincent van Gogh, Henri Matisse en de kubisten Pablo Picasso en Georges Braque. Wat zij zagen was geen naïviteit, maar vrijheid. Vrijheid om de vorm los te maken van natuurgetrouwheid en te concentreren op de expressie en essentie.

Vorm als aanwezigheid

De beeldhouwkunst, in al haar vormen, is de toonaangevende kunstuiting in Afrika. Het driedimensionale beeld past bij een cultuur waarin kunst wordt bewogen, gedragen en omcirkeld. Een sculptuur is geen vlak, maar een aanwezigheid in de ruimte.

In zulke beelden zie je hoe “Afrikaanse” thematiek ook buiten Afrika kan worden verbeeld. Het gaat om waardigheid, identiteit en aanwezigheid. De houding is recht, de blik vooruit. Zelfs wanneer het werk in een westerse context wordt gegoten, blijft het thema van vrouwelijke kracht en gemeenschap herkenbaar.
Afrikaanse kunst is geen stilstaand museumidee, maar een levende traditie die blijft circuleren in Afrika zelf en daarbuiten.

Traditionele Afrikaanse kunst

De eeuwenoude tradities van de talrijke stammen die over Afrika verspreid woonden, kenden al een lange geschiedenis van het maken van traditionele kunstvoorwerpen. Zoals al aangehaald werden bijna al deze kunstvoorwerpen gebruikt tijdens rituelen en ceremoniën, soms ook met een praktisch doel. Kunst was verweven met het dagelijks leven, met overgangsrituelen, met landbouw, met macht en met herinnering.
We kennen natuurlijk allemaal de vele vormen van maskers, die men droeg om bovennatuurlijke geesten of overleden personages uit te beelden. Maar een masker is niet slechts een houten gezicht. Het is een transformatie. Zodra het wordt opgezet, verdwijnt de individuele drager. Hij wordt tijdelijk geest, voorouder of mythische figuur. In zo’n moment valt de grens tussen mens en betekenis weg.
In Centraal-Afrika kreeg die gedachte een verfijnde vorm bij het Punu-volk in het huidige Gabon. Hun zogenoemde witte maskers, bedekt met kaolien, tonen gesloten ogen en een serene, bijna tijdloze uitdrukking. Zij verbeelden geen individueel portret, maar een ideaal van geestelijke schoonheid en voorouderlijke aanwezigheid. Wanneer zo’n masker tijdens het dansen verschijnt, wordt de drager tijdelijk drager van een andere werkelijkheid. De witte kleur verwijst naar de wereld van de doden en naar spirituele zuiverheid. Hier wordt het gezicht een grensvlak tussen zichtbaar en onzichtbaar.
Ook bij de Fang in Equatoriaal-Guinea speelt het masker een centrale rol in rechtspraak, initiatie en bescherming.