Les 13: Oceanische kunst

Uw cursus:

  • 40 lessen voor slechts € 69,50

  • Geen inschrijvingskosten

  • Videolessen door 40 AI-instructeurs

  • 24/7 ondersteuning door Jacky, uw AI-assistente

  • Hoogwaardige teksten en meer dan duizend afbeeldingen

  • Studeren in uw eigen tempo

  • De beste prijs voor de hoogste kwaliteit

  • Begin binnen enkele minuten

 

De oceaan als wereld

Met Oceanische kunst bedoelen we hier de kunst van de eilandenwereld van de Grote Oceaan en van Australië. De eilanden worden gewoonlijk ingedeeld in Micronesië, Polynesië en Melanesië. Tot Polynesië behoort ook Aotearoa, het huidige Nieuw-Zeeland. De eilanden van de Torres Strait, tussen Australië en Nieuw-Guinea, vormen een gebied met eigen tradities.
De oceaan was voor de bewoners geen onoverkomelijke grens, maar een uitgestrekt gebied waarover mensen reisden om handel te drijven en contacten te onderhouden. Zeevaarders bepaalden hun route met behulp van de sterren en herkenden veranderingen in golfpatronen en stromingen. Ook wolken en de vlucht van vogels konden aanwijzingen geven over de nabijheid van land. Deze kennis werd van generatie op generatie doorgegeven en was in veel gemeenschappen nauw verbonden met verhalen over voorouders en de zee.
Een belangrijke vroege ontwikkeling was de Lapita-cultuur. Tussen ongeveer 1500 en 500 v.Chr. verspreidden Lapita-gemeenschappen zich door delen van Melanesië en West-Polynesië. Hun aardewerk werd vaak versierd met geometrische patronen die met getande stempels in de nog zachte klei werden gedrukt. Sommige motieven lijken op gestileerde menselijke gezichten. Andere bestaan uit regelmatige lijnen en kleine driehoeken die samen ingewikkelde versieringen vormen.
De verspreiding van dit aardewerk over duizenden kilometers laat zien hoe groot het bereik van deze vroege zeevaarders was. De bewoning van de eilanden kwam niet voort uit een reeks toevallige omzwervingen. Gemeenschappen ondernamen doelgerichte reizen en namen daarbij planten en dieren mee. Ook technieken en versieringsmotieven verspreidden zich langs deze routes.
Een voorbeeld is het fragment van een aardewerken vat uit Bourewa op Fiji. Hoewel het oorspronkelijke voorwerp niet volledig bewaard is gebleven, zijn de fijne patronen op de samengevoegde scherven nog goed herkenbaar.

Fragment van een Lapita-aardewerken vat. De met getande stempels aangebrachte patronen tonen hoe pottenbakkers ritme en herkenbare motieven over grote afstanden verspreidden. Ca. 1000 v.Chr., Bourewa, Fiji. Foto: Patrick Nunn, CC BY-SA 4.0
Fragment van een Lapita-vat. De met getande stempels aangebrachte patronen en witte kalkvulling tonen de verfijnde versiering van het aardewerk uit de Lapita-periode. Opgravingsvondst uit Bourewa, bewoningsfase waarschijnlijk 865–710 v.Chr., Fiji. Foto: Patrick Nunn, CC BY-SA 4.0

Dergelijke vondsten zijn voor archeologen bijzonder waardevol. Door de versieringen van aardewerk uit verschillende eilandengroepen te vergelijken, kunnen zij oude contacten herkennen en de verspreiding van de Lapita-gemeenschappen beter begrijpen.
Na verloop van tijd ontwikkelden zich uit deze vroege netwerken plaatselijke culturen met eigen kunsttradities. De oceaan bleef daarbij een belangrijke verbinding. Op bosrijke eilanden werd veel hout gebruikt, terwijl elders schelpen en plantaardige vezels een grotere plaats innamen. Ook veren en steen konden bijzonder kostbaar zijn. Welke betekenis een materiaal kreeg, hing af van de geschiedenis en gebruiken van de gemeenschap.
Europese ontdekkingsreizen en de daaropvolgende kolonisatie veranderden veel eilandsamenlevingen ingrijpend. Missionarissen bestreden plaatselijke religieuze gebruiken en talrijke kunstvoorwerpen verdwenen uit hun oorspronkelijke omgeving. Sommige werden meegenomen naar Europese musea. In de 20ste eeuw kregen verschillende eilanden bovendien te maken met militaire ingrepen. Zo werden Bikini en Enewetak op de Marshalleilanden gebruikt voor kernproeven, met ingrijpende gevolgen voor de bewoners. Tegenwoordig worden veel eilanden geconfronteerd met de gevolgen van klimaatverandering, waaronder een stijgende zeespiegel. Ook vervuiling vormt een bedreiging.
Toch zijn de kunsttradities van Oceanië niet alleen in musea terug te vinden. Binnen de gemeenschappen worden oude technieken nog altijd doorgegeven, terwijl kunstenaars nieuwe vormen ontwikkelen om hun ervaringen uit te drukken.
Er bestaat dan ook geen uniforme Oceanische kunststijl. De grote verschillen tussen de eilanden zijn daarvoor te belangrijk. Wel keren bepaalde onderwerpen op verschillende plaatsen terug. Kunstvoorwerpen konden bijvoorbeeld de positie van een leider benadrukken of een bijzondere rol spelen tijdens een ceremonie.
Binnen verschillende Polynesische samenlevingen waren de begrippen mana en tapu van belang. Mana verwijst naar een bijzondere kracht of invloed die aan mensen en soms ook aan voorwerpen werd toegeschreven. Tapu heeft te maken met heiligheid en met regels die bepalen hoe mensen met bepaalde plaatsen of voorwerpen mogen omgaan. Zo kon een voorwerp als tapu worden beschouwd en daarom niet zomaar door iedereen worden aangeraakt. De precieze betekenis van deze begrippen verschilde per gemeenschap.
Kunst stond in veel van deze samenlevingen niet los van het dagelijks leven. Een versiering aan een huis kon herinneren aan belangrijke voorouders. Ook de kleding van een leider kon zijn bijzondere positie zichtbaar maken. De betekenis van een voorwerp hing daardoor niet alleen af van zijn uiterlijk, maar ook van de manier waarop het werd gebruikt.
De Hawaïaanse kom aan het begin van dit hoofdstuk laat dat goed zien. Twee menselijke figuren dragen het eigenlijke vaatwerk. Hun gezichten zijn zorgvuldig uitgesneden en de ogen en monden zijn met kostbare materialen benadrukt. Aan het vervaardigen van zo’n kom werd veel meer aandacht besteed dan voor een eenvoudig gebruiksvoorwerp noodzakelijk was. Wanneer zij bij het serveren van drank werd gebruikt, kon de rijk uitgevoerde vorm ook de positie van de eigenaar onderstrepen.

Oceanische kunst. De kaart laat zien waar de belangrijkste historische gebieden, kunstcentra en landschappen uit dit hoofdstuk zich bevinden.
Oceanische kunst. De kaart laat zien waar de belangrijkste eilanden, historische gebieden en kunstcentra uit dit hoofdstuk zich bevinden

Kunst, materiaal en gemeenschap

In verschillende Oceanische kunsttradities speelden vruchtbaarheid en de band met voorouders een belangrijke rol. Soms kregen deze onderwerpen vorm in houten beelden, terwijl elders bijzondere voorwerpen tijdens ceremonies werden gebruikt. Maskers kwamen vooral in delen van Melanesië voor. In Polynesië en Micronesië waren zij minder gebruikelijk, al vormden de tapuanu-maskers van de Mortlock-eilanden een opvallende uitzondering.
Voordat metalen gereedschap beschikbaar kwam, bewerkten kunstenaars hout en steen met werktuigen die zij uit hun omgeving vervaardigden. Stenen bijlen waren daarbij belangrijk. Voor het fijnere werk konden obsidiaan of scherpe schelpen worden gebruikt. Soms dienden ook dierentanden als gereedschap. Het bewerken van harde materialen kostte veel tijd en vereiste grote vaardigheid. Die kennis werd vaak binnen families of gespecialiseerde groepen doorgegeven.
De keuze van het materiaal was sterk verbonden met de leefomgeving. Hout werd gebruikt voor kano’s en huizen, maar ook voor beeldhouwwerk. Schelpen boden andere mogelijkheden. Hun glanzende oppervlak maakte een voorwerp bijzonder aantrekkelijk, terwijl zeldzame veren een hoge waarde kregen in ceremoniële kleding. Zo benutten kunstenaars de eigenschappen van de materialen die op hun eilanden beschikbaar waren.
Een bijzonder voorbeeld van de verbinding tussen beeldhouwkunst en architectuur is de dilukai uit Palau. Deze houten vrouwenfiguren werden boven de ingang van mannenhuizen geplaatst. Ze waren verbonden met plaatselijke verhalen over Dilukai en met opvattingen over het gedrag van vrouwen.

Een 19de-eeuwse dilukai van de Caroline-eilanden in Palau in Micronesië. Het bevindt zich in het Metropolitan Museum of Art in New York
Dilukai, gevelfiguur. De zittende vrouw spreidt haar benen en steunt met haar handen op haar knieën. Eind 19de–begin 20ste eeuw, hout en beschildering, Palau. The Metropolitan Museum of Art, New York. Ⓟ Publiek domein

Door haar plaats boven de ingang was de dilukai voor iedereen zichtbaar die het gebouw naderde. Het beeld maakte deel uit van de architectuur en kreeg door die plaatsing zijn betekenis.
Ook elders in Oceanië waren gebouwen meer dan een beschutte ruimte. Gemeenschapsgebouwen vormden plaatsen waar mensen samenkwamen en waar belangrijke besluiten werden genomen. Hun omvang en versiering benadrukten de positie van een groep. Plaatselijke regels bepaalden wie toegang had en welke activiteiten er mochten plaatsvinden.
Rond het Sentanimeer, in het Indonesische deel van Nieuw-Guinea, vroeg het bouwen van huizen om grote samenwerking. Veel woningen stonden op houten palen, waardoor zware stammen moesten worden bewerkt en opgericht.
Een historische foto uit 1903 laat zien hoe verschillende bewoners gezamenlijk een huispaal op zijn plaats brengen. De vloer van naast elkaar gelegde stammen is al aanwezig, terwijl andere delen van het bouwwerk nog in aanbouw zijn.

Papoea's plaatsen een grote paal voor een in aanbouw zijnde paalwoning; Collectie Stichting Nationaal Museum van Wereldculturen. De foto is gemaakt door de arts en fotograaf Gijsbert van der Sande.
Bewoners van het Sentanimeer plaatsen een huispaal voor een paalwoning in aanbouw. De groep werkt op een vloer van naast elkaar gelegde stammen. 1903, Sentanimeer, Papoea, Indonesië. Foto: Gijsbert van der Sande, gemaakt tijdens de Noord-Nieuw-Guinea-expeditie onder leiding van Arthur Wichmann. Collectie Wereldmuseum Amsterdam, Nederland. Ⓟ Publiek domein

Voor zulke bouwwerken moesten de bewoners geschikte bomen uitzoeken en weten hoe de zware onderdelen stevig met elkaar verbonden konden worden. De kennis van houtbewerking was daarom niet alleen van belang voor beeldhouwers, maar ook voor de mensen die huizen en kano’s maakten.
Hout veranderde in de loop van de tijd. Zon en regen tastten het oppervlak aan, terwijl dagelijks gebruik andere sporen achterliet. Dat betekende niet noodzakelijk dat een voorwerp aan waarde verloor. Een houten huis of beeld kon betekenis krijgen door de gebeurtenissen en herinneringen waarmee het verbonden raakte.
Niet alle houten beelden waren uitsluitend bedoeld om naar te kijken. Sommige hadden ook een muzikale functie. Een bijzonder voorbeeld is de figuratieve spleettrommel uit de collectie Rokebrand-Bekker, vermoedelijk afkomstig uit Indonesië.
Het beschilderde beeld heeft grote ogen en een wijd geopende mond. In de buik bevindt zich een langwerpige opening die toegang geeft tot het uitgeholde lichaam. Door tegen de randen van deze opening te slaan, kon het hout een diepe, resonerende klank voortbrengen.
Bijzonder is de losse, rood beschilderde staaf in de vorm van een fallus. Een vergelijkbare spleettrommel uit de collectie van muziekinstrumentendeskundige Jeremy Montagu heeft eveneens zo’n afneembare slagstok. Bij dat instrument werd de fallus gebruikt om de trommel te bespelen. Waarschijnlijk had de rode staaf van dit beeld dezelfde functie.

Figuratieve houten spleettrommel, vermoedelijk afkomstig uit Indonesië. Het beschilderde beeld heeft een uitgeholde romp met een langwerpige opening. De afneembare, fallusvormige rode staaf diende waarschijnlijk als slagstok. Maker en datering onbekend, collectie Rokebrand-Bekker. Foto: Ronnie Rokebrand
Figuratieve houten spleettrommel, vermoedelijk afkomstig uit Indonesië. Het beschilderde beeld heeft een uitgeholde romp met een langwerpige opening. De afneembare, fallusvormige rode staaf diende waarschijnlijk als slagstok. Maker en datering onbekend, collectie Rokebrand-Bekker. Foto: Ronnie Rokebrand

Het voorwerp verenigt beeldhouwkunst met muziek. De opvallende menselijke gestalte trekt de aandacht, terwijl de uitgeholde romp als klankkast dient. Wanneer de trommel werd bespeeld, kwam het beeld als het ware tot leven. Het was niet alleen iets om naar te kijken, maar ook om naar te luisteren.
Welke betekenis zulke voorwerpen verder hadden, weten we niet altijd. Veel ervan kwamen tijdens de koloniale periode in verzamelingen terecht zonder dat hun oorspronkelijke plaats of gebruik nauwkeurig werd vastgelegd. Daardoor kennen musea soms wel het materiaal en de vermoedelijke herkomst, maar niet langer de verhalen die aan de voorwerpen verbonden waren.
Ook de beschildering kon een bijzondere betekenis hebben. In verschillende tradities gebruikte men bijvoorbeeld rood en wit. Soms werden deze kleuren gecombineerd met zwart of oker. Hun betekenis verschilde per gemeenschap. Rood kon worden verbonden met macht of levenskracht, terwijl wit in sommige gebieden verwees naar geesten en voorouders.
Kleur bepaalde bovendien voor een belangrijk deel het uiterlijk van een beeld. Door de ogen of mond een andere kleur te geven, kon de maker de gezichtsuitdrukking versterken. Scherpe contrasten lieten bepaalde vormen duidelijker uitkomen. Zo droeg de beschildering bij aan de uitstraling van het beeld en werd zij een belangrijk onderdeel van de beeldhouwkunst.
Ook schilden en kano-ornamenten konden iets vertellen over hun eigenaar. Sommige schilden waren bedoeld voor de strijd, terwijl andere vooral een ceremoniële functie hadden. Deze laatste konden rijk worden versierd en een bijzondere status vertegenwoordigen.
Het afgebeelde schild uit de Salomonseilanden behoort waarschijnlijk tot deze tweede groep. De ondergrond bestaat uit vlechtwerk, bedekt met een donkere pasta. Daarin zijn kleine stukjes nautilusschelp aangebracht, die samen de voorstelling vormen.

Schild uit de Salomonseilanden, ca. 1830. Hout en parelmoer, beschilderd in rood en zwart. Het parelmoer verwijst naar de dood, rood naar macht en aanzien. Metropolitan Museum of Art, New York.
Schild, grere’o. Een langgerekte menselijke figuur en kleinere gezichten zijn ingelegd in de donkere ondergrond. Eerste helft 19de eeuw, vezels, parinarium-notenpasta, nautilusschelp en pigment, Salomonseilanden. The Metropolitan Museum of Art, New York. Ⓟ Publiek domein

De lichte schelpdelen steken sterk af tegen de donkere achtergrond. Door de verfijnde versiering werd het schild een kostbaar voorwerp dat de positie van de eigenaar benadrukte. De precieze betekenis van de centrale figuur is niet bekend.
De besproken voorwerpen laten zien hoe veelzijdig de Oceanische kunst was. Elk eiland en iedere gemeenschap ontwikkelde eigen vormen, passend bij de beschikbare materialen en plaatselijke gebruiken. De betekenis van een voorwerp werd vaak bepaald door de manier waarop het werd gebruikt en de plaats die het innam binnen de gemeenschap.

Micronesië en de kennis van eilanden en de zee

Micronesië omvat onder meer Palau en Pohnpei, maar ook de Marshalleilanden en Kiribati. Guam en verschillende eilanden van de Carolinen behoren eveneens tot deze uitgestrekte regio. De eilanden liggen vaak honderden kilometers uit elkaar. Voor hun onderlinge contacten waren de bewoners daarom afhankelijk van een grote kennis van de zee.
Zeevaarders leerden de beweging van het water herkennen en gebruikten de sterren om hun koers te bepalen. Deze kennis werd vooral mondeling en door praktische oefening doorgegeven. Tegelijk ontwikkelden de eilandbewoners bijzondere kunstvormen waarin hun band met de oceaan zichtbaar werd. Architectuur en vlechtwerk namen daarbij een belangrijke plaats in.

Nan Madol, architectuur tussen land en water

Een van de indrukwekkendste bouwwerken van Micronesië is Nan Madol, voor de zuidoostkust van Pohnpei. Het complex bestaat uit ongeveer honderd kunstmatige eilandjes, van elkaar gescheiden door smalle waterwegen. De belangrijkste gebouwen werden voornamelijk tussen circa 1200 en 1500 opgetrokken.
Voor de bouw gebruikten de bewoners basaltzuilen en koraalsteen. De lange basaltblokken werden zonder mortel op elkaar gestapeld. Op sommige plaatsen liggen ze kruislings over elkaar, bijna zoals boomstammen in een houten constructie. Het vervoer van de zware stenen en het oprichten van de muren hebben ongetwijfeld een grote gezamenlijke inspanning gevraagd van de bewoners.
Nan Madol was het politieke en ceremoniële centrum van de Saudeleur-dynastie. De afzonderlijke eilandjes hadden verschillende functies. Sommige waren bestemd voor bewoning, terwijl andere werden gebruikt voor ceremonies of als begraafplaats. Er waren ook plaatsen waar voedsel werd bereid. De indeling maakte onderscheid tussen de verschillende activiteiten en bepaalde wie bepaalde delen van het complex mocht betreden.
De overgebleven muren geven nog altijd een indruk van de omvang van Nan Madol. Op de foto zijn de langwerpige basaltblokken herkenbaar, die in dikke lagen op elkaar zijn gelegd.

In de ruïnestad Nan Madol zijn nog resten zichtbaar van paleizen, tempels en verdedigingsmuren. Veel van de oorspronkelijke kanalen zijn in de loop der eeuwen dichtgegroeid met vegetatie. Nan Madol ligt direct voor de kust van het eiland Pohnpei in Micronesië.
Nan Madol. Langwerpige basaltblokken vormen hoge muren; op de hoeken liggen de lagen kruislings over elkaar. Ca. 1200–1500, Pohnpei, Federale Staten van Micronesië. Ⓟ Publiek domein

De hoogte van de muren maakte indruk op bezoekers en benadrukte het gezag van de heersers. De waterwegen tussen de eilandjes vormden bovendien een belangrijk onderdeel van het complex. Zij verbonden de verschillende gebouwen, maar bepaalden ook welke plaatsen bereikbaar waren. Zo kreeg de inrichting van Nan Madol niet alleen een praktische, maar ook een maatschappelijke betekenis.

Wat u gaat leren:

  • Ontdek alle kunststromingen en periodes

    Maak kennis met alle bekende kunststromingen en periodes, zoals primitieve kunst, oude Griekse kunst, de Renaissance, Romantiek, Impressionisme, Modernisme en hedendaagse kunst. Daarnaast besteden we uitgebreid aandacht aan niet-westerse kunst, waaronder Islamitische kunst, Hindoeïstische kunst, Chinese kunst, Oceanische kunst en Afrikaanse kunst, en de globalisering van de kunstwereld.

  • Alle beroemde kunstenaars en hun meesterwerken

    Deze cursus belicht de belangrijkste kunstenaars zoals Sultan Muhammad, Fan Kuan, Leonardo da Vinci, Michelangelo, Utagawa Hiroshige, Vincent van Gogh, Ilja Repin, Pablo Picasso, Marc Chagall, Frida Kahlo, Andy Warhol, Keith Haring, Banksy en vele anderen. Ontdek hun meest invloedrijke werken en hun impact op de kunstgeschiedenis.

  • Culturele en historische context

    Onze cursus richt zich op de culturele, sociale, politieke en economische omstandigheden waarin kunstwerken zijn gemaakt. Dit biedt u een breed zicht op hoe kunst de samenleving weerspiegelt en beïnvloedt.

  • Diverse media en technieken

    Ontdek diverse kunstvormen en technieken, van schilderen en beeldhouwen tot prentkunst, fotografie en digitale kunst. Verbreed uw kennis en waardering voor de verschillende manieren waarop kunst tot leven komt.