De ontdekking van het innerlijk

De neoklassieke kunst was niet de enige stijlrichting die de kunsten bepaalde aan het einde van de 18de eeuw en in de eerste helft van de 19de eeuw. Tussen ongeveer 1795 en 1848 ontwikkelde zich een stroming die zich nadrukkelijk afzette tegen het vertrouwen in rede en orde dat in de tijd van de Verlichting en na de Franse Revolutie zo’n sterke rol had gespeeld. Deze nieuwe richting werd de Romantiek genoemd.
De term romantiek heeft hier weinig te maken met de hedendaagse betekenis van het woord, dat vaak naar liefdesgevoelens verwijst. Het begrip is afgeleid van het woord roman. Kunstenaars wilden schilderen als in een verhaal, met dramatiek, emotie en verbeelding. Waar het neoclassicisme helderheid, beheersing en morele voorbeeldigheid benadrukte, richtte de Romantiek zich op het innerlijk, op ervaring en op de kracht van het gevoel.
Na de Franse Revolutie leefde sterk het geloof dat de mens, geleid door rede en wetenschappelijke kennis, de samenleving rationeel kon hervormen. Architectuur en schilderkunst hadden die overtuiging zichtbaar gemaakt in strakke composities en heldere, evenwichtige vormen. Maar de werkelijkheid bleek weerbarstiger. Revoluties brachten geweld voort, oorlogen verdeelden Europa en de Industriële Revolutie veranderde steden en landschappen ingrijpend. Het vertrouwen in een volledig beheersbare wereld begon te wankelen.
Romantische kunstenaars reageerden daarop door juist datgene te verbeelden wat niet volledig te begrijpen of te controleren is. Zij legden de nadruk op gevoel, fantasie, droom, religieuze ervaring en de nietigheid van de mens tegenover natuur en geschiedenis. De mens werd niet langer uitsluitend voorgesteld als moreel voorbeeld, maar als een zoekende ziel, vaak verscheurd door twijfel, verlangen of een gevoel van verlies.
Ook het verleden kreeg een andere betekenis. Anders dan de neoklassieken, die teruggrepen op de oud-Griekse en Romeinse wereld als model voor orde en staatszin, richtten romantische kunstenaars zich vaker op het nationale of spirituele verleden, met middeleeuwse ruïnes, volksverhalen, gotische kathedralen en historische helden. In deze herwaardering van het verleden schuilt ook een vroege vorm van nationalisme. Kunst werd een middel om de identiteit van een volk zichtbaar te maken.
Binnen de schilderkunst uitte deze gevoeligheid zich in dramatische landschappen met watervallen, ruïnes, stormen, schipbreuken, berglandschappen en nevelige vergezichten. Door zulke overweldigende natuur te schilderen konden kunstenaars iets uitdrukken van hun innerlijke beleving. Toch was de Romantiek geen uniforme stijl. Sommige kunstenaars kozen voor vurige kleuren en dynamische composities, anderen voor stilte, melancholie of een bijna nauwkeurige observatie. Wat hen verbindt, is de overtuiging dat kunst een uitdrukking is van innerlijke ervaring.

Romantiek als bredere cultuurbeweging 

De Romantiek beperkte zich niet tot de schilderkunst. Zij was een brede cultuurbeweging die zich uitstrekte over literatuur, muziek en filosofie. In Duitsland schreven dichters als Goethe en Novalis over verlangen, natuur en innerlijke beleving. In Engeland gaf Lord Byron de romantische held een gezicht, de trotse, eenzame figuur die in conflict is met de wereld en vaak ook met zichzelf.
In de muziek tekende zich dezelfde verschuiving af. Beethoven was daarin een overgangsfiguur. Hij kwam voort uit de wereld van het classicisme, maar gaf de symfonie en de pianosonate een intensere, persoonlijkere lading, waardoor hij de weg opende naar de volle romantiek van de 19de eeuw.

Bij componisten als Franz Schubert en later Richard Wagner werd die emotionele reikwijdte nog groter. Ook hier werd gevoel belangrijker dan strakke orde. Daarmee wordt duidelijk dat de Romantiek geen stijl was in enge zin, maar een nieuwe manier van denken over mens en wereld.

Frankrijk, revolutie, drama en kleur

In Frankrijk kreeg de Romantiek een uitgesproken politiek en emotioneel karakter. Het land had de Revolutie van 1789 meegemaakt, de Terreur, het keizerrijk van Napoleon en vervolgens opnieuw onrust en opstanden. Vrijheid, macht, idealen en teleurstelling lagen dicht bij elkaar. De kunst kon hier nauwelijks neutraal blijven.
Waar het neoclassicisme nog vertrouwde op heldere moraal en verheven voorbeelden, liet de romantische schilder de spanning, de chaos en het menselijke drama zien. De Franse Romantiek is minder contemplatief dan de Duitse en minder landschappelijk dan de Engelse. Zij is theatraal, intens en vaak direct verbonden met actuele gebeurtenissen.
Binnen de officiële kunstwereld speelde de Parijse Salon een centrale rol. Hier werden werken getoond die publieke discussies konden losmaken. Romantische schilders zochten bewust de confrontatie met het academische ideaal van koele beheersing en heldere contouren. Zij kozen voor kleur, beweging en emotie.

Théodore Géricault, het drama van de werkelijkheid

Théodore Géricault behoort tot de eerste grote vertegenwoordigers van de Franse Romantiek. Hij was gefascineerd door extreme situaties, zoals schipbreuken, waanzin, lijden en heroïek. Zijn bekendste werk, Het vlot van de Medusa, veroorzaakte bij de tentoonstelling in 1819 grote opschudding.

Het schilderij toont het moment waarop de overlevenden van de schipbreuk van het fregat Méduse in de verte een reddingsschip menen te zien. De compositie is piramidaal opgebouwd. Onderaan liggen de doden en stervenden, daarboven richten figuren zich op, en helemaal bovenaan zwaait een man wanhopig met een doek. De spanning stijgt letterlijk van de onderrand van het schilderij naar de top van de compositie.
Géricault deed uitgebreid onderzoek voor dit werk. Hij sprak met overlevenden, liet een schaalmodel van het vlot bouwen en bestudeerde lijken in het mortuarium om de ontbinding realistisch weer te kunnen geven. Daarmee verbond hij romantische dramatiek aan een bijna journalistieke nauwkeurigheid. Het schilderij was bovendien een impliciete aanklacht tegen de incompetentie van de Franse overheid, die verantwoordelijk was voor de ramp. De Romantiek werd hier een middel om politieke kritiek te uiten.

Eugène Delacroix en de schilderkunst van vuur en beweging

Eugène Delacroix bouwde voort op de dramatische energie van Géricault, maar ontwikkelde een nog vrijere omgang met kleur en penseelvoering. Voor hem was kleur niet ondergeschikt aan lijn. Zij werd het belangrijkste expressiemiddel.
Delacroix bewonderde Rubens en de Venetiaanse schilders om hun rijke kleurgebruik en dynamiek. Zijn werk vormt een tegenpool van het lineaire classicisme van Ingres. Waar Ingres de contour centraal stelde, liet Delacroix kleur en licht trillen en bewegen. Een van zijn beroemdste werken is De vrijheid leidt het volk uit 1830.

In dit schilderij wordt een actuele gebeurtenis verheven tot een tijdloos symbool. De vrouw met de Franse driekleur, Marianne, belichaamt de vrijheid. Zij stapt vastberaden over de barricades, terwijl verschillende lagen van de bevolking, onder wie een arbeider, een burger en een straatjongen, haar volgen. De compositie is onrustig, rook en stof vullen de lucht. Hier wordt revolutie geen ordelijk tafereel, maar een zinderende beweging.
Ook in werken als Het bloedbad van Chios en De dood van Sardanapalus toont Delacroix zijn fascinatie voor geweld, passie en exotische onderwerpen. Na zijn reis naar Noord-Afrika ontdekte hij nieuwe kleuren en lichtwerkingen die zijn palet blijvend veranderden. Zijn losse penseelvoering en nadruk op kleur zouden later grote invloed uitoefenen op het impressionisme. Daarmee vormt Delacroix een brug tussen romantische expressie en moderne schilderkunst.