Een nieuwe vrijheid na het impressionisme

Zoals in elke periode waarin kunst een tijd lang een overtuigende taal spreekt, ontstond ook aan het einde van de 19de eeuw een tegenbeweging. Het impressionisme had de schilderkunst opengebroken en laten zien dat een vluchtig moment evenveel gewicht kon hebben als een groot verhaal. Maar in die vrijheid lag voor sommige kunstenaars ook een grens. Het vluchtige kon te licht worden, te toevallig, te afhankelijk van wat het oog op één ogenblik opvangt. Zij wilden meer dan een indruk en zochten houvast, spanning, structuur of betekenis.
Het was dan ook bijna onvermijdelijk dat kunstenaars zouden reageren op het impressionisme, omdat die stroming de schilderkunst zo overtuigend had veranderd. Die nieuwe fase noemen wij tegenwoordig postimpressionisme. Dat was geen naam van één hechte kunstenaarsgroep. De term werd pas later gebruikt om verschillende kunstenaars en richtingen samen te brengen die na het impressionisme verder zochten. De bloeitijd wordt meestal geplaatst tussen de late jaren 1880 en het begin van de 20ste eeuw, een periode waarin de schilderkunst zich opsplitste in meerdere richtingen.

Meerdere antwoorden op één vraag

Postimpressionisme is geen strak omlijnde stijl, maar een verzamelnaam voor kunstenaars die het impressionisme als vertrekpunt namen en daarna hun eigen weg zochten. Zij namen de lessen van het impressionisme mee, zoals het buitenlicht, het directe waarnemen en de vrije penseelstreek, maar vonden dat een schilderij ook méér moest doen dan een indruk vastleggen.
De een zocht orde in het kijken, de ander durfde kleur en vorm te transformeren om gevoel zichtbaar te maken. Weer een ander benaderde schilderen bijna als een wetenschap, met kleur die zich in het oog mengt, of als een nieuwe beeldtaal waarin herinnering, mythe en verlangen konden meespreken. Het is één periode, maar met meerdere antwoorden op dezelfde vraag: hoe maak je van een vluchtige indruk een beeld dat blijft bestaan?
In Knightsbridge from Sloane Street in London van Jacques-Émile Blanche wordt al voelbaar dat de moderne wereld versnelde. Het stadsleven verschijnt niet meer als achtergrond, maar als onderwerp met een eigen ritme. Verkeer, winterlicht en voorbijgangers vormen samen een beeld van modern dagelijks leven.

De moderne stad en nieuw licht

Die nieuwe vrijheid zie je ook bij kunstenaars die het licht niet langer alleen overdag wilden volgen, maar de avond en de nacht als nieuwe speelruimte kozen. Waar het impressionisme vaak het daglicht volgde en schaduwen liet oplossen in kleur, verscheen hier een ander soort licht: kunstlicht, maanlicht, het reflecterende water van een kanaal en het stille schijnsel van een stad die niet slaapt.
In La Sérénade, Venise van Henri Le Sidaner wordt Venetië geen druk stadsbeeld, maar een nachtelijke wereld van water, stilte en licht. De gondels, gevels en weerspiegelingen lijken niet direct naar de werkelijkheid geschilderd, maar alsof ze uit een herinnering zijn opgeroepen. Het schilderij staat daarmee dicht bij de postimpressionistische behoefte om de zichtbare werkelijkheid te veranderen in sfeer en innerlijke ervaring.

In dit soort werk verschuift het zwaartepunt. De werkelijkheid blijft herkenbaar, maar het schilderij wordt zelfstandiger. Licht is niet meer alleen iets dat je buiten aantreft; het wordt een middel om sfeer te maken en een gevoel op te roepen. Dat is kenmerkend voor veel kunst na het impressionisme. Het gaat niet meer uitsluitend om wat er vóór de schilder staat, maar om wat er in het beeld wordt opgebouwd met structuur, kleurspanning, ritme en betekenis.
Tegelijkertijd keerden postimpressionisten zich niet eenvoudig af van het impressionisme. Zij gingen verder waar het impressionisme ophield. Zij behielden het vrije kijken, maar zochten meer samenhang en kracht, zodat een schilderij niet alleen een indruk gaf, maar ook als geheel bleef staan.
Soms gebeurde dat door vormen te vereenvoudigen of te verschuiven, zodat een compositie sterker werd. Soms door kleuren feller naast elkaar te zetten, contrasterend en geladen. Soms door verf dikker aan te brengen, of in kleine puntjes, zodat het beeld pas op afstand volledig gaat leven. En soms door de werkelijkheid te laten meeklinken met iets innerlijks, een herinnering, een idee of een verlangen dat je niet rechtstreeks kunt fotograferen.
Daar wordt de waaier van het postimpressionisme concreet. Dan komt Paul Cézanne in beeld. Hij vond het impressionisme te vluchtig en zocht naar meer structuur. Hij schilderde zo dat je voelt hoe het landschap is opgebouwd, bijna alsof hij het opnieuw in elkaar zet. Dat idee zouden de kubisten later verder ontwikkelen.

Paul Cézanne en het schilderij als bouwsel

Na het impressionisme leek het even alsof alles vloeibaar werd. Het licht veranderde, de kleuren trilden, en de wereld bestond uit een reeks momenten. Paul Cézanne was niet gelukkig met die richting. Niet omdat hij de vrijheid van het impressionisme afwees, maar omdat hij voelde dat er iets ontbrak. Een schilderij mocht ademen, maar het moest ook staan. Het moest een structuur hebben die niet wegwaait met een zuchtje wind.
Cézanne zocht daarom naar een nieuw soort discipline. Hij wilde het moment niet alleen vasthouden, maar ordenen. Niet terug naar de academische gladheid van vroeger, maar naar een beeld dat in zichzelf klopt, alsof het van binnenuit is opgebouwd. Hij bewonderde Poussin om diens heldere composities en evenwicht en wilde van het impressionisme iets stevigs en blijvends maken. Dat klinkt klassiek, maar de uitkomst was radicaal modern.

De Mont Sainte-Victoire en het bouwen met kleur

In plaats van de natuur na te schilderen zoals hij haar zag, probeerde Cézanne haar opnieuw op te bouwen in verf. Hij keek naar een landschap en zocht naar een manier om het stevig en samenhangend te schilderen, zodat het niet uiteenvalt in losse lichtvlekken en momentindrukken. Daarmee verschoof het zwaartepunt van het schilderen. Niet het onderwerp was het probleem, maar de constructie. Hoe maak je ruimte, massa en verhouding voelbaar met kleurvlakken en toetsen die elkaar dragen?
In Mont Sainte-Victoire gezien vanuit Bellevue wordt die zoektocht zichtbaar. Cézanne schildert de berg niet als een romantisch uitzicht, maar als een samenhang van kleurvlakken, bomen, huizen, lucht en aarde. Alles lijkt gebouwd uit verf.