Les 32: Dada-beweging
Uw cursus:
40 lessen voor slechts € 69,50
Geen inschrijvingskosten
Videolessen door 40 AI-instructeurs
24/7 ondersteuning door Jacky, uw AI-assistente
Hoogwaardige teksten en meer dan duizend afbeeldingen
Studeren in uw eigen tempo
De beste prijs voor de hoogste kwaliteit
Begin binnen enkele minuten
Dada, kunst na de breuk
‘bevor dada da war, war dada da’
— Hans Arp
Veel kunststromingen ontstonden geleidelijk. Ze groeiden uit onvrede, uit nieuwe ideeën of uit een andere manier van kijken. Dada ontstond anders. Deze beweging kwam voort uit een breukervaring. Terwijl Europa in de Eerste Wereldoorlog wegzonk in geweld, propaganda en massale vernietiging, verloren jonge kunstenaars en schrijvers hun vertrouwen in de beschaving die dit alles had voortgebracht. De wereld die zichzelf beschaafd, rationeel en ontwikkeld noemde, bleek in staat tot een oorlog van ongekende omvang. Voor velen was dat niet alleen een politieke of morele schok, maar ook een artistieke.
Dada is daarom geen kunststroming in de gewone zin van het woord. De dadaïsten zouden zich waarschijnlijk juist tegen zo’n keurige omschrijving hebben verzet. Zij wilden niet netjes in een stijl of programma worden ondergebracht. Wat hen bond, was eerder een houding; verzet tegen verstarring, wantrouwen tegenover de rede, spot met burgerlijke zekerheden en een verlangen naar een kunst die niet gehoorzaamde aan bestaande regels. Dada moest vrij zijn, grillig, onverwacht en soms zelfs opzettelijk onzinnig.
Dat maakte de beweging tegelijk speels en scherp. Dada kon lachen, tarten, schokken, zingen, knippen, plakken, declameren en ontregelen. In gedichten werden woorden losgemaakt van hun gewone betekenis. In collages werden kranten, typografie en beeldfragmenten door elkaar gezet. In optredens klonken ritmische klanken, kreten en absurde teksten die de taal zelf leken te ondergraven. Alsof de dadaïsten wilden zeggen dat een wereld die zichzelf zo ernstig nam, eerst belachelijk gemaakt moest worden.
Daarin schuilt de blijvende betekenis van Dada. De beweging viel niet alleen bestaande kunstvormen aan, maar brak ook de grenzen open tussen kunst, performance, poëzie, object, toeval en idee. Zonder Dada zijn latere ontwikkelingen als surrealisme, conceptuele kunst, performancekunst en delen van de popart moeilijk voorstelbaar.
De compositie Dada Movement van Francis Picabia, laat meteen zien hoe sterk Dada ook in drukwerk en tijdschriften leefde. De beweging verspreidde zich niet alleen via schilderijen of tentoonstellingen, maar ook via publicaties, typografie, affiches en korte, prikkelende teksten. Picabia gebruikte letters, vormen en ironie alsof een bladzijde zelf een podium werd. Woord en beeld worden bij hem niet rustig geordend, maar op elkaar losgelaten.

Zürich, waar Dada begon
De geschiedenis van Dada begon in Zürich, in het neutrale Zwitserland waar tijdens de Eerste Wereldoorlog kunstenaars, schrijvers en denkers uit verschillende landen bijeenkwamen. Velen van hen waren gevlucht voor de oorlog, de dienstplicht of het verstikkende nationalisme van hun vaderlanden. In die ontwortelde situatie ontstond een omgeving waarin nieuwe ideeën elkaar snel vonden.
In 1916 openden Hugo Ball en Emmy Hennings het Cabaret Voltaire. Daar kwamen dichters, schilders, musici en performers samen voor avonden vol voordracht, muziek, maskers, klankgedichten en provocatie. Onder de aanwezigen bevonden zich onder anderen Tristan Tzara, Marcel Janco, Hans Arp en Richard Huelsenbeck. Wat hen verbond, was niet een uitgewerkt manifest, maar een gedeeld gevoel dat de oude taal van kunst en cultuur niet meer toereikend was voor een wereld die zichzelf had vastgereden in oorlog en vernietiging.
Dada ontstond dus niet in rust, maar in noodzaak. De oorlog was geen achtergrondruis, maar een beslissende voedingsbodem. Dat maakt de beweging zo fel. Onder de speelsheid lag woede, in de absurditeit klonk ontreddering door en de lach richtte zich tegen een beschaving die haar eigen ondergang had georganiseerd.
De eerste dadaïsten wilden daarom niet simpelweg iets moois maken. Zij wilden iets loswrikken. Hun avonden waren geen keurige kunstpresentaties, maar explosieve mengvormen van klank, beeld, beweging en tekst. Het publiek moest niet rustig genieten, maar uit zijn evenwicht raken. Kunst hoefde geen bevestiging meer te zijn van smaak of beschaving. Zij mocht ook storen, schokken en ontregelen.
Hugo Ball en de taal die uiteenvalt
Een van de beroemdste momenten uit het vroege Dada is Hugo Balls voordracht van het klankgedicht Karawane. Ball trad op in een vreemd, bijna ritueel kartonnen kostuum. Zijn lichaam leek ingesloten in geometrische vormen, terwijl zijn stem woorden uitsprak die geen gewone betekenis meer hadden. Dat was geen kinderachtig spel, maar een radicale aanval op een taal die volgens de dadaïsten door propaganda, nationalisme en oorlog was besmet.

In Karawane vallen woorden uiteen in klanken, ritmes en ademstoten. De tekst wil niet uitleggen, maar klinken. Daardoor wordt taal niet langer een middel om de wereld netjes te ordenen. Zij wordt zelf een gebeurtenis, iets lichamelijks, absurds en bevrijdends.
Karawane, Hugo Ball, 1916
jolifanto bambla ô falli bambla
grossiga m’pfa habla horem
égiga goramen
higo bloiko russula huju
hollaka hollala
anlogo bung
blago bung
blago bung
bosso fataka
ü üü ü
schampa wulla wussa ólobo
hej tatta gôrem
eschige zunbada
wulubu ssubudu uluw ssubudu
tumba ba-umf
kusa gauma
ba-umf
Zulke klankgedichten maken duidelijk dat Dada niet alleen een beeldende kunstbeweging was. Het was ook stem, lichaam, ritme, adem, gebaar en optreden. De kunst werd niet langer alleen aan de muur gehangen, maar gebeurde in een ruimte, voor een publiek, op een bepaald moment. Daarmee liep Dada vooruit op veel latere vormen van performancekunst.
Emmy Hennings, stem van het vroege Dada
Naast Hugo Ball verdient Emmy Hennings een duidelijke plaats in het ontstaan van Dada. Zij was niet alleen medeoprichter van het Cabaret Voltaire, maar ook performer, dichteres en zangeres. In haar optredens kwamen muziek, voordracht, theater en ontregeling direct samen. Daardoor wordt zichtbaar dat Dada niet alleen door schilders en theoretici werd gevormd, maar ook door performers die de kunst letterlijk een stem en een lichaam gaven.
De vroege avonden in Zürich waren niet alleen een zaak van teksten en manifesten, maar ook van aanwezigheid, timing en lichamelijke expressie. Hennings stond midden in die wereld. Zij bracht de rauwe energie van cabaret, lied, voordracht en toneel samen met de nieuwe artistieke onrust van Dada. Bij haar zie je hoe deze beweging vanaf het begin iets levends en direct ervaarbaars had. Zij ontstond niet eerst op papier om daarna uitgevoerd te worden. Zij ontstond in de ruimte zelf, in stem, gebaar, ritme en publiek.

Wat u gaat leren:
Ontdek alle kunststromingen en periodes
Maak kennis met alle bekende kunststromingen en periodes, zoals primitieve kunst, oude Griekse kunst, de Renaissance, Romantiek, Impressionisme, Modernisme en hedendaagse kunst. Daarnaast besteden we uitgebreid aandacht aan niet-westerse kunst, waaronder Islamitische kunst, Hindoeïstische kunst, Chinese kunst, Oceanische kunst en Afrikaanse kunst, en de globalisering van de kunstwereld.
Alle beroemde kunstenaars en hun meesterwerken
Deze cursus belicht de belangrijkste kunstenaars zoals Sultan Muhammad, Fan Kuan, Leonardo da Vinci, Michelangelo, Utagawa Hiroshige, Vincent van Gogh, Ilja Repin, Pablo Picasso, Marc Chagall, Frida Kahlo, Andy Warhol, Keith Haring, Banksy en vele anderen. Ontdek hun meest invloedrijke werken en hun impact op de kunstgeschiedenis.
Culturele en historische context
Onze cursus richt zich op de culturele, sociale, politieke en economische omstandigheden waarin kunstwerken zijn gemaakt. Dit biedt u een breed zicht op hoe kunst de samenleving weerspiegelt en beïnvloedt.
Diversiteit aan Media en Technieken
Ontdek diverse kunstvormen en technieken, van schilderen en beeldhouwen tot prentkunst, fotografie en digitale kunst. Verbreed uw kennis en waardering voor de verschillende manieren waarop kunst tot leven komt.

