Les 34: Abstracte kunst en Abstract expressionistische kunst

Uw cursus:

  • 40 lessen voor slechts € 69,50

  • Geen inschrijvingskosten

  • Videolessen door 40 AI-instructeurs

  • 24/7 ondersteuning door Jacky, uw AI-assistente

  • Hoogwaardige teksten en meer dan duizend afbeeldingen

  • Studeren in uw eigen tempo

  • De beste prijs voor de hoogste kwaliteit

  • Begin binnen enkele minuten

 


De werkelijkheid loslaten

Tegen het einde van de 19de eeuw en vooral in de eerste decennia van de 20ste eeuw groeide bij veel kunstenaars het gevoel dat de schilderkunst niet langer hoefde te doen alsof zij de zichtbare wereld eenvoudigweg moest nabootsen. Een landschap, een portret of een stilleven natuurgetrouw weergeven was niet langer vanzelfsprekend het hoogste doel. De fotografie kon de zichtbare werkelijkheid immers al nauwkeurig vastleggen. Steeds meer kunstenaars vroegen zich af of kunst niet iets anders moest doen. Niet kopiëren, maar ordenen, vereenvoudigen, verdiepen of zelfs een geheel nieuwe werkelijkheid scheppen.
Dat gebeurde niet van de ene dag op de andere. Het impressionisme had het beeld al losser gemaakt, het kubisme had vormen ontleed, het expressionisme had het innerlijk naar voren gehaald en het surrealisme had droom en verbeelding een nieuwe ruimte gegeven. De abstracte kunst zette een volgende stap. Zij liet herkenbare voorwerpen, lichamen en verhalen steeds verder los en richtte zich op wat overbleef, zoals lijn, kleur, vlak, ritme, verhouding, spanning en evenwicht.
Daarmee ontstond iets radicaal nieuws. Voor het eerst werd een schilderij niet meer opgebouwd rond een herkenbare voorstelling. De zichtbare werkelijkheid verdween naar de achtergrond of verdween helemaal. Wat overbleef was geen gebrek aan inhoud, maar een andere vorm van inhoud. Niet het afgebeelde object stond centraal, maar de beeldtaal zelf.
De afbeelding bovenaan dit hoofdstuk, Bureau en kamer van Kazimir Malevitsj, laat goed zien hoe die overgang eruit kon zien. Voorwerpen en ruimte zijn nog herkenbaar, maar worden al opgebroken en herschikt. Het werk staat nog niet helemaal los van de zichtbare werkelijkheid, maar je voelt dat de schilderkunst zich van de gewone voorstelling begint los te maken.
Binnen de abstracte kunst ontstonden verschillende richtingen. Twee grote lijnen zijn hier van belang. Aan de ene kant was er de geometrisch georiënteerde abstracte kunst, waarin rechte lijnen, vlakken en elementaire vormen een hoofdrol speelden. Aan de andere kant ontstond later het abstract expressionisme, waarin gebaar, verfbehandeling, kleurvelden en de schilderhandeling zelf belangrijker werden. Die twee richtingen verschillen sterk van toon, maar delen de overtuiging dat kunst niet afhankelijk hoeft te zijn van herkenbare figuren of verhalen.

Vroege wegen naar abstractie

De eerste stappen naar abstractie liepen niet allemaal via rechte lijnen en geometrische vlakken. Sommige kunstenaars zochten abstractie juist via muziek, spiritualiteit, kleur en innerlijke ervaring. Dat is belangrijk, omdat abstracte kunst vanaf het begin meer was dan een stijl van vierkanten en lijnen. Zij kon ook ontstaan uit het verlangen om iets zichtbaar te maken wat niet direct in de zichtbare wereld te vinden was.
Bij Wassily Kandinsky werd de stap naar abstractie voorbereid vanuit het expressionisme. In zijn werk liet hij de herkenbare voorstelling steeds verder los om kleur, lijn en ritme een zelfstandige kracht te geven. Zoals in Compositie VI al zichtbaar werd, hoefde het schilderij niet langer in de eerste plaats een landschap, figuur of verhaal te dragen. Het kon zelf een wereld worden van spanning, beweging en innerlijke werking.
In Compositie 8 is die ontwikkeling verder doorgezet. Cirkels, lijnen, driehoeken en kleurvlakken vormen geen landschap of stilleven meer, maar een eigen beeldwereld. Toch is het werk niet willekeurig. Het lijkt bijna muzikaal opgebouwd, met scherpe accenten, rustige vlakken en vormen die elkaar aantrekken of juist uit balans brengen.

Compositie 8, Wassily Kandinsky. Cirkels, lijnen, driehoeken en kleurvlakken vormen een zelfstandige beeldwereld waarin ritme, spanning en beweging belangrijker worden dan herkenbare voorstelling, 1923, Solomon R. Guggenheim Museum, New York. Ⓟ Publiek domein
Compositie 8, Wassily Kandinsky. Cirkels, lijnen, driehoeken en kleurvlakken vormen een zelfstandige beeldwereld waarin ritme, spanning en beweging belangrijker worden dan herkenbare voorstelling, 1923, Solomon R. Guggenheim Museum, New York. Ⓟ Publiek domein

Ook Hilma af Klint hoort bij deze vroege geschiedenis van de abstractie. Zij maakte al vanaf 1906 grote abstracte en symbolische schilderijen, gevoed door spiritualiteit, theosofie en haar belangstelling voor onzichtbare krachten. Haar werk werd tijdens haar leven nauwelijks in het moderne kunstcircuit getoond, waardoor haar invloed op andere abstracte kunstenaars beperkt bleef. Toch laat haar oeuvre zien dat abstractie op meerdere plaatsen tegelijk kon ontstaan, vanuit heel verschillende verlangens.
In The Swan, No. 17 zoekt Af Klint niet naar een afbeelding van de zichtbare natuur, maar naar een beeld van geestelijke of innerlijke krachten. De vormen zijn helder en symmetrisch, maar hebben tegelijk iets geheimzinnigs. Daardoor krijgt haar werk een bijzondere plaats naast de bekendere pioniers van de abstracte kunst, niet als directe invloed, maar als een vroege, parallelle ontwikkeling.

The Swan, No. 17, Hilma af Klint. In symmetrische vormen en zachte kleurvelden zoekt Af Klint naar een abstracte beeldtaal waarin natuur, spiritualiteit en onzichtbare krachten samenkomen, 1915, Hilma af Klint Foundation, Stockholm. Ⓟ Publiek domein
The Swan, No. 17, Hilma af Klint. In symmetrische vormen en zachte kleurvelden zoekt Af Klint naar een abstracte beeldtaal waarin natuur, spiritualiteit en onzichtbare krachten samenkomen, 1915, Hilma af Klint Foundation, Stockholm. Ⓟ Publiek domein

Ook František Kupka speelde een belangrijke rol in de vroege ontwikkeling van abstracte kunst. Bij hem kwamen kleur, muziek, ritme en beweging samen. Zijn werk maakt duidelijk dat abstractie niet één oorsprong heeft. Abstractie ontstond op verschillende plaatsen en vanuit uiteenlopende verlangens. Muziek, innerlijke klank, spiritualiteit, kleuronderzoek en de zoektocht naar een diepere orde achter de zichtbare wereld openden allemaal een weg naar abstractie.

Geometrisch georiënteerde abstracte kunst

De geometrisch georiënteerde abstracte kunst werd gekenmerkt door het gebruik van elementaire vormen, zoals vierkanten, rechthoeken, cirkels, diagonalen en rechte lijnen. Het beeld werd niet meer opgebouwd vanuit bomen, huizen of mensen, maar vanuit een bewuste ordening van vlakken en verhoudingen. Daardoor krijgt deze kunst vaak iets helders, strengs en geconcentreerds. Zij wilde niet de grilligheid van de zichtbare werkelijkheid volgen, maar zoeken naar orde, rust, helderheid en een bijna universele eenvoud.
Toch betekent dat niet dat deze kunst koud of levenloos is. Juist binnen die beperking ontstaat een grote gevoeligheid voor ritme, spanning en evenwicht. Een rood vlak naast een blauw vlak, een zwarte lijn die een wit vlak doorsnijdt en een verschoven compositie die net uit balans lijkt en toch in evenwicht blijft. Daarin schuilt soms een verrassend grote intensiteit.
Zulke werken staan in het begin nog op de grens van figuratie en abstractie. Dat zie je bijvoorbeeld in Kop (Portret van Toon Verhoef) van Lou Loeber. Het portret is nog herkenbaar, maar het gezicht wordt zo sterk vereenvoudigd dat vorm en kleur bijna zelfstandige bouwstenen worden.

Kop (Portret van Toon Verhoef), een abstract schilderij uit 1925 van Lou Loeber.
Kop (Portret van Toon Verhoef), Lou Loeber. In dit werk verbindt Loeber een herkenbaar portret met vereenvoudigde kleurvlakken en een bijna abstracte opbouw, waardoor figuratie en geometrie elkaar raken, 1925, collectie Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed. Foto: Ronnie Rokebrand

Wat u gaat leren:

  • Ontdek alle kunststromingen en periodes

    Maak kennis met alle bekende kunststromingen en periodes, zoals primitieve kunst, oude Griekse kunst, de Renaissance, Romantiek, Impressionisme, Modernisme en hedendaagse kunst. Daarnaast besteden we uitgebreid aandacht aan niet-westerse kunst, waaronder Islamitische kunst, Hindoeïstische kunst, Chinese kunst, Oceanische kunst en Afrikaanse kunst, en de globalisering van de kunstwereld.

  • Alle beroemde kunstenaars en hun meesterwerken

    Deze cursus belicht de belangrijkste kunstenaars zoals Sultan Muhammad, Fan Kuan, Leonardo da Vinci, Michelangelo, Utagawa Hiroshige, Vincent van Gogh, Ilja Repin, Pablo Picasso, Marc Chagall, Frida Kahlo, Andy Warhol, Keith Haring, Banksy en vele anderen. Ontdek hun meest invloedrijke werken en hun impact op de kunstgeschiedenis.

  • Culturele en historische context

    Onze cursus richt zich op de culturele, sociale, politieke en economische omstandigheden waarin kunstwerken zijn gemaakt. Dit biedt u een breed zicht op hoe kunst de samenleving weerspiegelt en beïnvloedt.

  • Diverse media en technieken

    Ontdek diverse kunstvormen en technieken, van schilderen en beeldhouwen tot prentkunst, fotografie en digitale kunst. Verbreed uw kennis en waardering voor de verschillende manieren waarop kunst tot leven komt.