Erfenis en eigenheid, het begin van de Romeinse kunst

Ontegenzeggelijk was de invloed van de oude Grieken enorm op de ontwikkeling van de Romeinse kunst in de eeuwen rond het begin van onze jaartelling. Toch begint dit verhaal niet in Athene, maar dichter bij huis, bij de Etrusken. In hun wereld vinden we de wortels van Romeinse religie, rituelen en zelfs vormen van vermaak zoals gladiatorengevechten. Tot 510 v.Chr. stond er in Rome zelfs een Etruskische koning aan het hoofd van de stad. Het waren met name de Etrusken die de Griekse kunst, ideeën en bouwvormen in Italië introduceerden, waardoor Rome al vroeg leerde kijken met Griekse ogen.
De Romeinen namen vervolgens veel over, maar deden dat op hun eigen manier. Ze kopieerden Griekse beelden, maar kozen vaak voor marmer waar de Grieken hun meesterwerken in brons goten. Ze lieten mozaïekvloeren leggen in villa’s, vaak door Griekse slaven of ambachtslieden. Ze vereerden Griekse en Etruskische goden, maar gaven ze Latijnse namen en een Romeins karakter. En ze bouwden op de fundamenten van Griekse bouwstijlen verder, maar met een pragmatische ambitie die je overal kunt voelen. Rome wilde niet alleen mooi zijn, maar ook imponeren en een plek innemen voor de eeuwigheid. Daarbij nam het de Griekse vormentaal wel over, maar gebruikte die op een eigen manier. Waar de Grieken vaak het ideale lichaam, het heiligdom of het tijdloze evenwicht benadrukten, gebruikte Rome diezelfde vormen nadrukkelijk voor bestuur, herinnering en propaganda.
Uiteindelijk werden de Etruskische stadstaten verslagen door de legers van de Romeinen en kwam er een einde aan de Etruskische cultuur als zelfstandige wereld. Toch verdween zij niet. De bevolkingen vermengden zich, net als hun kennis, kunde en ervaringen. Je kunt Romeinse kunst daardoor lezen als een continu gesprek tussen erfenis en vernieuwing.
De Romeinen hanteerden bovendien vrij vaste ideeën over schoonheid en waardigheid. Bijna ieder voorwerp kende een ideaal uiterlijk dat men zoveel mogelijk wilde nastreven. Dat gold niet alleen voor gebruiksvoorwerpen, maar ook voor mensen. Keizers lieten zich graag portretteren in hun meest ideale vorm, als jonge heersers met goddelijke allure. Burgers die zich op fresco’s lieten afbeelden, kozen hun mooiste kleren en een zo waardig mogelijke houding. Deze idealisering van de werkelijkheid vind je terug in de kunstuitingen van de Romeinen, net zoals we dit zagen bij de oude Grieken. Tegelijkertijd ontstond er iets typisch Romeins, een nuchter, soms hard realisme, vooral in portretten en in propaganda. Juist die spanning maakt Romeinse kunst zo menselijk.

Dit kleine bronzen object is meteen veelzeggend, kunst is hier niet zomaar versiering, maar verbonden met ritueel, status en intimiteit.

De Etrusken en hun kunst

De Etrusken woonden in het gebied dat het huidige Toscane omvat en delen van Umbrië en Latium op het Apennijns Schiereiland. Dit gebied noemde men Etrurië. Binnen de kunstgeschiedenis fungeren de Etrusken als culturele aartsvaders van de Romeinen. Vandaar dat ze hier onder het kopje Romeinse kunst hun plek krijgen.
De herkomst van de Etrusken is onzeker. Veel historici nemen aan dat zij oorspronkelijk uit Anatolië kwamen, het gebied in het huidige Turkije. Wat wél zeker is; ze werden kunsthistorisch sterk beïnvloed door de oude Grieken, vooral vanaf circa 625 v.Chr. De rijkere Etrusken importeerden in die tijd grote aantallen Griekse kunstvoorwerpen. Zo kwam de Griekse beeldtaal in Italië terecht en vervolgens in Rome. In die zin stonden de Etrusken aan de basis van de Romeinse kunstgeschiedenis.
Bijzonder aan de Etruskische samenleving is het relatief zichtbare aandeel van vrouwen. Man en vrouw lijken in sociale contexten gelijkwaardiger afgebeeld dan we in Griekenland gewend zijn, al tonen de overleveringen wel dat mannen meestal de belangrijkste politieke functies bekleedden. De twaalf stadstaten van Etrurië vormden samen een confederatie die vooral op religieus en militair gebied samenwerkte. In tegenstelling tot veel Griekse stadstaten voerden zij onderling slechts zelden oorlog. Daardoor kon kunst zich ook als “levenstaal” ontwikkelen: niet alleen heroïsch of staatsdragend, maar ook huiselijk, feestelijk en ritueel.
De Etruskische tempels leken in hun opzet op Griekse tempels uit vergelijkbare periodes. Vanaf ongeveer 600 v.Chr. zie je dan ook een indeling in tijdvakken die parallel liep aan die van de Grieken: een archaïsche periode, een klassieke periode en een hellenistische fase, al liepen de Etrusken grofweg een halve eeuw achter op Griekse ontwikkelingen. Veel is niet bewaard gebleven, omdat men tempels en steden vaak uit vergankelijk materiaal bouwde, met uitzondering van stenen fundamenten. Incidenteel treffen we meer duurzame resten aan, zoals in Marzabotto bij Bologna.
Wat Rome later groot maakte, werd hier al geoefend. De Etrusken voerden onder meer het gewelf en de boog in binnen de architectuur. Op die kennis, kunde en ervaring zou Rome later op monumentale schaal voortbouwen. En omdat hun grafcultuur zo rijk was, danken we het merendeel van de bewaarde Etruskische kunst aan grafkamers.

Bronzen beelden van de Etrusken

Bijzonder is het gebruik van brons in de Etruskische beeldhouwkunst. Ondanks het feit dat veel bronzen kunstvoorwerpen in latere tijden zijn omgesmolten, zijn er toch bijzondere beelden bewaard gebleven. Grafkamers van koningen en aristocraten, gevonden in plaatsen als Tarquinia en Cerveteri, hebben als tijdcapsules gewerkt.
Als je langs de beroemde Etruskische bronzen loopt in musea, merk je hoe sterk hun verbeelding is. Soms zie je een bijna tedere aandacht voor het lichaam, dan weer een mythische kracht die je niet loslaat. Bekende voorbeelden zijn de Etruskische jongen met eend, de zogende wolvin, de Mars van Todi en vooral de Chimaera van Arezzo. In dat laatste beeld komen techniek en drama samen in één gespannen moment, een dier dat niet bestaat, maar toch overtuigend leeft.

Dit is geen sierlijke decoratie; dit is een verhaal in metaal. Een waarschuwing, een heldenmythe en tegelijk een rituele aanwezigheid.
In de herfst van 2022 werd die Etruskische bronstraditie ineens opnieuw tastbaar. Archeologen vonden twintig bronzen beelden in een warmwaterbron in Toscane. Ze lagen in de modder alsof ze bewust waren teruggegeven aan de aarde. De beelden stelden goden voor, waaronder Apollo en Hygieia. Ze kwamen uit een heiligdom in San Casciano dei Bagni, dat eerst door de Etrusken werd gesticht en later door de Romeinen werd uitgebreid. Naast de beelden vond men ook duizenden munten van goud, zilver en brons. Het is zo’n vondst waarbij je even voelt hoe dicht ritueel en kunst ooit bij elkaar lagen.

Etruskisch aardewerk en goud

Naast de bronzen beelden zijn er veel aardewerk figuurtjes gevonden. De Etrusken werkten in hun beeldhouwkunst minder met marmer en meer met terracotta, ongeglazuurd aardewerk. Zulke figuren stonden in tempels; niet als museumstukken, maar als aanwezige getuigen. In dezelfde wereld bloeide de goudkunst. Etruskisch goud kon verfijnd en technisch virtuoos zijn, vaak gemaakt voor een elite die niet alleen rijk wilde zijn, maar ook zichtbaar van stand.

Fresco’s in de Etruskische grafkamers

In de grafkamers, vooral in Tarquinia, Caere, Veio en Sarteano, zijn veel fresco’s gevonden. De bekendste graven liggen in de necropolis van Monterozzi in Tarquinia. Zo’n necropolis is letterlijk een dodenstad: een plek waar de doden een eigen wijk kregen, met kamers, wanden en verhalen. Via deze schilderingen vormen we ons een beeld van het Etruskische leven.
Ook beschilderde aardewerk platen uit Caere, uit de 7de en late 6de eeuw v.Chr., geven een indruk van hoe huizen en tempels werden gedecoreerd. Men vond daar bovendien een rijkdom aan objecten, waaronder gouden en bronzen kunstvoorwerpen, beschilderd aardewerk, een wagen, een troon, schilden en bronzen ketels. Het aardewerk werd vaak gemaakt volgens de bucchero-methode, die dun en glanzend aardewerk opleverde met een grijze tot zwarte kleur.
De Etruskische wandschilderingen lijken sterk op Griekse voorbeelden, en men vermoedt dan ook dat Etrusken Griekse kunstenaars in dienst hadden, of als slaven lieten werken. Toch is de sfeer vaak anders. De Etrusken richtten zich vaker op gewone mensen, beeldden zelden naakten af en toonden hun figuren opvallend vaak in een levenslustige stemming. Bovendien is er meer aandacht voor de omgeving, zoals planten, dieren en landschappelijke details. Het leven liep door, zelfs in de kamer van de dood.